Su ayak izi, bir ürünün tüm üretim sürecinde doğrudan veya dolaylı olarak harcanan toplam tatlı su miktarını ifade eder. Bu kavramla ilişkili olan "sanal su" ise, bir ürünün içinde saklı olan suyu temsil eder. Ülkeler veya bölgeler arasında gerçekleşen ürün ithalatı ve ihracatıyla birlikte bu saklı su da transfer edilmiş olur; buna da "sanal su ticareti" adı verilir.
Sanal su, sadece bir ürünün içeriğindeki su miktarına (hacmine) odaklanırken, su ayak izi; suyun yalnızca miktarını değil, aynı zamanda nerede, ne zaman ve ne tür bir suyun kullanıldığını da gösteren daha kapsamlı ve çok boyutlu bir kavramdır.
Su ayak izi mavi su ayak izi, yeşil su ayak izi ve gri su ayak izi olmak üzere üçe ayrılır.
Su ayak izi ülke ölçeğinde hesaplanabileceği gibi, havza bazında ya da
ürün, birey, şirket ölçeklerinde hesaplanabilir. Örneğin; bir fincan sade kahvenin
son kullanıcıya kadar geçirdiği süreçler şöyle tanımlanabilir: Kahve bitkisinin
yetiştirilmesi, hasadın yapılması, rafi ne edilmesi, nakliyesi, kahve çekirdeklerinin
paketlenmesi, kahvenin satılması ve fi ncana koyulması. Bütün bunlar için
gereken su miktarı 140 litredir. Bu kahve, kâğıt bardakta, süt ve şeker
eklenerek tüketildiğinde ise harcanan su miktarı 208 litreye çıkmaktadır.2
Türkiye su zengini bir ülke olmamakla birlikte, artan nüfusu, gelişen
sanayisi ve hızla büyüyen kentleriyle Türkiye’nin 2030 yılında su sıkıntısı
çeken bir ülke olacağı tahmin edilmektedir. Bu açıdan, su kaynaklarının
sürdürülebilir kullanımı ve yönetimi Türkiye için çok önemlidir. Türkiye’nin su
ayak izini değerlendirirken, üretimin ve tüketimin su kullanımıyla Türkiye’nin
ithalat ve ihracatında yer alan su miktarı incelenmesi gerekmektedir. Türkiye’de tüketimin su ayak izi büyük oranda
ülke içerisinde üretilen ürünlerden kaynaklanmaktadır. İthal ürünlerden kaynaklanan
su ayak izi, tüketimin su ayak izinin %17’sini oluşturur. Başka bir deyişle,
Türkiye’ye ithal edilen mal ve hizmetlerle ilişkilendirilen sanal su miktarı,
ülkedeki tüketimin su ayak izinin yaklaşık %17’sidir
Genel Müdürlüğümüz tarafından gerçekleştirilen çalışmalar kapsamında 8 havza (Sakarya, Susurluk, Kuzey Ege, Batı Akdeniz, Büyük Menderes, Aras, Çoruh ve Gediz Havzaları) için su ayakizi değerleri hesaplanmış olup, 8 havza (Yeşilırmak, Meriç-Ergene, Antalya, Batı Karadeniz, Doğu Akdeniz, Doğu Karadeniz, Kızılırmak ve Marmara Havzaları) için su ayakizi hesaplamaları devam etmektedir.
Tüketim ile su kaynakları arasındaki dengeyi kurmayı amaçlayan su ayak izi sürdürülebilirliği Türkiye'de havza bazlı değerlendirildiğinde; Sakarya ve Susurluk Havzalarında yüksek kirlilik yükü gri su ayak izini kritik seviyelere taşırken, Kuzey Ege'de yaygın açık kanal sulama sistemleri ve yoğun tarımsal faaliyetler yeşil ve mavi su ayak izini öne çıkarmıştır. Batı Akdeniz Havzasında çevresel hedefi aşan ağır metallerin, genel kimyasal-fizikokimyasal parametrelerin, belirli ve öncelikli kirleticilerin ölçüm değerleri olup, gri su ayakizi öne çıkmaktadır. Büyük Menderes Havzasında nüfus artışı, tekstil sanayi ve pamuk tarımı nedeni ile gri ve mavi su ayak izi oluşmaktadır. Aras Havzasında yeşil su ayakizi yüksekken, Çoruh Havzasında mavi su ayakizi yüksek çıkmaktadır. Gediz Havzasında ise toplam su ayak izinin %82'si fosfor kirliliği kaynaklı gri su ayak izinden oluşmaktadır.
Havza Bazlı Su Ayakizi 3
Kaynaklar
1) Türkiye'nin Su Ayakizi, URL: https://www.suverimliligi.gov.tr/home/SuAyakIzi, 03 Haziran 2026.
2) Türkiye'nin Su Ayak İzi Raporu. (2014) Su, Üretim ve Uluslararası Ticaret İlişkisi, WWF-Türkiye.
3) Tarım ve Orman Bakanlığı, Sakarya-Susurluk Havzası Sektörel Su Tahsis Planı Hazırlanması Projesi, Su Ayak İzi Raporu, 2025
4) Tarım ve Orman Bakanlığı, Kuzey Ege Havzası Sektörel Su Tahsis Planı Hazırlanması Projesi, Su Ayak İzi Raporu, 2023
5) Tarım ve Orman Bakanlığı, Batı Akdeniz Havzası Sektörel Su Tahsis Planı Hazırlanması Projesi, Su Ayak İzi Raporu, 2023
6) Tarım ve Orman Bakanlığı, Büyük Menderes Havzası Sektörel Su Tahsis Planı Hazırlanması Projesi, Su Ayak İzi Raporu, 2023
7) Tarım ve Orman Bakanlığı, Aras-Çoruh Havzası Sektörel Su Tahsis Planı Hazırlanması Projesi, Su Ayak İzi Raporu, 2024
8) Tarım ve Orman Bakanlığı, Havza Yönetimi Daire Başkanlığı," Sektörel Su Tahsis Planları ve Su Ayak İzi" konulu bilgi notu, 2020