Taşkınların insan sağlığı, çevre, kültürel miras ve ekonomik faaliyetler üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak amacıyla havza ölçeğinde Taşkın Yönetim Planlarını hazırlıyoruz.
İklim değişikliğinin etkisiyle son yıllarda taşkınların sıklığı ve şiddetinde artış yaşanırken, yalnızca taşkın sonrası müdahaleye odaklanan yaklaşımlar yerine, riskleri önceden belirleyen ve zararları en aza indirmeyi hedefleyen bütüncül taşkın yönetimi anlayışı ile çalışmalarımız devam ediyor.
Bu kapsamda hazırlanan Taşkın Yönetim Planları; Taşkın Risk Ön Değerlendirmesi, Taşkın Tehlike Haritaları, Taşkın Risk Haritaları ve Tedbirler Programını içeren Taşkın Yönetim Planı olmak üzere dört temel bileşenden oluşuyor.
Planların hazırlanma sürecinde öncelikle geçmiş taşkın kayıtları ve havza özellikleri analiz edilerek taşkın riski taşıyan alanlar belirleniyor. Ardından gerçekleştirilen uzaktan algılama teknikleri, hava fotoğrafı çekimleri, ortofoto haritaları, dere-akarsu enkesitleri, batimetrik ölçümler ile köprü ve menfez gibi geçiş yapılarına ait ölçümler kullanılarak modelleme altyapısı oluşturuluyor.
Hidrolojik modelleme çalışmaları sonucunda farklı taşkın tekerrür periyotlarına ait taşkın debileri hesaplanıyor. Bu veriler uluslararası camiada kabul görmüş modeller kullanılarak taşkın yayılım alanı ve su derinliklerini gösteren Taşkın Derinlik ve Tehlike Haritaları hazırlanıyor. Tehlike haritaları ile birlikte Avrupa Birliği standartlarındaki taşkın hasar-derinlik eğrileri esas alınarak etkilenecek nüfus, ekonomik faaliyet alanları, çevresel değerler, stratejik tesisler ve sosyal açıdan hassas noktalar değerlendiriliyor. Böylece Taşkın Risk Haritaları oluşturuluyor.
Hazırlanan risk haritaları doğrultusunda taşkın öncesinde, esnasında ve sonrasında uygulanacak yapısal ve yapısal olmayan tedbirler belirleniyor. Mer'i mevzuat gereği tedbirleri uygulamakla yükümlü kurumlar ve alınması gereken tedbirler belirleniyor. Böylece erken uyarı sistemlerinden arazi kullanım planlamasına, tahliye süreçlerinden iyileştirme çalışmalarına kadar birçok alanda koordineli bir risk yönetimi yaklaşımı ortaya konuluyor.
Taşkın Yönetim Planları ile taşkınlarda meydana gelebilecek can ve mal kayıplarının azaltılması, doğal ve kültürel değerlerin korunması ve toplumun taşkınlara karşı daha dirençli hale getirilmesi hedeflenmektedir.
Taşkınları durdurmak mümkün değil; ancak doğru planlama, bilimsel çalışmalar ve etkin risk yönetimiyle olumsuz etkileri önemli ölçüde azaltılabilir.
TAŞKIN RİSK YÖNETİMİ ÇALIŞMALARIMIZ
İklim değişikliğinin en önemli olumsuz etkilerinden taşkınlara karşı hazırlıklı olunması için Ülkemizin tamamında havza ölçeğinde Taşkın Yönetim Planları ise 2025 yılı itibariyle tamamlanmıştır. Böylece ülkemizde taşkın ve kuraklık afetinde kriz yerine risk yönetimine geçilmiştir.
Bahse konu yönetim planlarında yer alan eylemlerin hayata geçirilmesi için Ulusal Su Bilgi Sistemi üzerinden Tedbir Takip Sistemi kurulmuştur.
Taşkın Yönetimi Nasıl Yapılıyor?
Şekil 1: Taşkın Yönetim Planlarının Hazırlanması Algoritması
- - Geçmişte yaşanan taşkınlar ve gelecekte yaşanma ihtimali olan taşkınlar dikkate alınarak riskli akarsular belirleniyor,
- - Taşkın riski taşıyan bölgelerde uçuşlar yapılarak ortofoto haritalar hazırlanıyor, dere kesitleri ölçülüyor, köprü - menfez gibi tüm geçiş yapılarının ölçümleri alınarak sayısal modelleme için altlık haritalar oluşturuluyor,
- - Olası taşkınlar (50, 100 ve 500 yıllık tekerrür debileri gibi) için taşkın tekerrür debileri hesaplanıyor,
- - Uluslararası kabul görmüş modelleme araçları (HecRAS vb.) kullanılarak suyun hangi alanlara taşacağı, ne kadar derinlikte ve hızda olacağı hesaplanıyor ve elde edilen bu veriler ile Taşkın Tehlike Haritaları hazırlanıyor,
Harita 1: Derinlik ve Hız Haritaları
Harita 2: Bursa Gemlik İlçe Merkezi Taşkın Tehlike Haritası (Q500)
- - Tehlike haritaları kullanılarak; taşkından etkilenecek nüfus, ekonomik faaliyetler, çevre unsurları, stratejik tesisler ve sosyal açıdan önemli alanlar ayrı ayrı değerlendiriliyor ve Taşkın Risk Haritaları oluşturuluyor,
Harita 3: Bursa Gemlik İlçe Merkezi Taşkın Risk Haritası (Q500)
- Taşkına maruz bölgelerde taşkından önce, taşkın sırasında ve taşkından sonra alınması gereken tedbirler ve bu önlemlerden sorumlu kurumlar belirleniyor. Taşkın Yönetim Planlarındaki başlıca tedbir grupları şunlardır:
- - Köprü ve menfez gibi geçiş yapılarının düzenlenmesi,
- - Akarsu yatağının rehabilitasyonu,
- - Akarsu yatağının temizlenmesi,
- - Yukarı havzada yapılacak önlemler,
- - Eğitim, bilgilendirme ve farkındalık çalışmaları,
- - Ölçüm ağının geliştirilmesi,
- - Veri ve bilgi toplanması.
- - Taşkın sırasında halkın güvenli bir şekilde tahliye edilebilmesi için güzergâhlar ve toplanma alanlarını gösteren Taşkın Tahliye Planları da hazırlanıyor.
- - Hazırlanan haritaların tamamı Ulusal Su Bilgi Sistemi (https://usbs.tarimorman.gov.tr/portal/) üzerinden kamu ile paylaşılıyor.
Harita 4: Bursa Gemlik İlçe Merkezi
Taşkın Tahliye Haritası
ULUSAL TAŞKIN
TAHMİNİ VE ERKEN UYARI SİSTEMİ
(TATUS)
Mevcut verilerin ve teknolojinin etkin kullanımı ile, Ülkemizde ilk defa, muhtemel taşkınları 72-12 saat öncesinden tahmin ederek, can kaybının engellenmesi, mal kaybının en aza indirilebilmesi için erken uyarılarda bulunmayı hedefledik.
Bu hedef doğrultusunda, taşkın riski yüksek olan 15 pilot alt havzada “Taşkın Tahmini ve Erken Uyarı Sistemi" 2023 yılında kuruldu. Sistemin deneme sürecini başarılı bir şekilde geçmesiyle birlikte
ülkemizin tamamını taşkınlardan korumak amacıyla yaygınlaştırma çalışmalarına başladık. 2030 yılında “Ulusal Taşkın Tahmini ve Erken Uyarı Sistemini" hayata geçirmeyi hedefliyoruz.
TATUS, farklı kurumlardan temin edilen verilerle birlikte çalışan bir örnek olması sebebiyle de veri entegrasyonu konusunda öncü bir çalışmadır. Kullanılan veriler hidrolojik ve hidrodinamik modellerin temelini oluşturmakla birlikte TATUS Web uygulamasında da kullanılmaktadır.
Hidrolojik Modelleme
- - Sayısal hava tahmin modellerinden alınan veriler, hidrolojik modellere entegre edilir.
- - Olasılık dağılımlı model (PDM) kullanılarak yağış-akış modeli oluşturulur.
- - Beklenen yağışa karşılık gelen akım değeri elde edilir.
- - Bu akım değeri hidrodinamik modellere entegre edilir ve böylelikle bütünleşik bir havza yaklaşımıyla taşkın riski değerlendirilir.
Hidrodinamik Modelleme
- - Hidrolojik modellerden alınan akım tahminleri, su derinliği ve akış hızının zamana bağlı değişimini belirlemek için hidrodinamik modellere uygulanır.
- - Gerçek yağış ve akış verileriyle modeller işletme sürecinde sürekli olarak güncellenir.
- - TATUS, potansiyel taşkınları 72-12 saat önceden tahmin ederek erken uyarı sistemlerine olanak tanır.
- - Zaman, konum ve etki bilgileriyle etkili müdahale ve hazırlık sağlanır.
- - Böylece can kayıpları önlenir, ekonomik zararlar en aza indirilir.
Şekil 2: TATUS WEB Arayüzü